दिवाळीत प्रकाशाचे चैतन्य अनुभवत 'जल मोल' जाणायचे व जपायचे प्रशासनाचे आवाहन. 

सिंधुदुर्ग | विशेष : दिवाळी म्हणजे आनंद, उत्साह, नवचैतन्य आणि आशेचा सण. घराघरांत दीप उजळतात, नात्यांमध्ये गोडवा निर्माण होतो आणि नवी उमेद घेऊन प्रत्येक जण पुढील वाटचालीस सज्ज होतो. मात्र, यंदा सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात दिवाळी साजरी होत असताना दुष्काळाचे सावटही जाणवत आहे. पावसाच्या अनियमिततेमुळे आणि पाणीटंचाईच्या परिस्थितीमुळे ग्रामीण भागातील जनजीवन, शेती आणि पशुधनापुढे आव्हाने निर्माण होत आहेत. अशा परिस्थितीत दिवाळीचा आनंद साजरा करताना पाण्याचे मोल जाणून घेणे, पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपणे आणि जलसंधारणाचा संकल्प करणे ही काळाची गरज आहे.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची ओळख प्रामुख्याने हिरवाई, मुबलक पाऊस, निसर्गसंपन्नता आणि जलसंपन्नता अशी आहे. मात्र, हवामानातील बदल, पावसाचे असमान वितरण आणि पाण्याच्या उपलब्धतेतील अनिश्चितता यामुळे जिल्ह्यातील अनेक भागांमध्ये पाणीटंचाईची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. जिल्ह्यातील सर्व आठ तालुक्यांचा दुष्काळी परिस्थितीत समावेश झाल्याने प्रशासनासमोर पाणीटंचाई निवारण, शेतीचे संरक्षण आणि ग्रामीण जनजीवन सुरळीत ठेवण्याचे महत्त्वाचे आव्हान उभे आहे.

या संकटाच्या काळात शेतकऱ्यांना दिलासा देण्यासाठी शासनाने विविध सवलती आणि मदतीच्या उपाययोजना केल्या आहेत. दुष्काळामुळे शेतीचे नुकसान झालेल्या शेतकऱ्यांना आर्थिक आधार मिळावा, त्यांना सणासुदीच्या काळात काही प्रमाणात दिलासा मिळावा, या उद्देशाने नुकसानभरपाईपोटी मिळणाऱ्या मदतीचा अग्रिम हप्ता म्हणून पाच हजार रुपये शेतकऱ्यांच्या खात्यावर दिवाळीच्या तोंडावर जमा करण्यात आले आहेत.

शेतकऱ्यांच्या हातात सणाच्या काळात आर्थिक मदतीचा आधार मिळणे ही निश्चितच दिलासादायक बाब आहे. शेतीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांसाठी ही मदत केवळ आर्थिक स्वरूपाची नसून, संकटाच्या काळात शासन आपल्या पाठीशी असल्याचा विश्वास निर्माण करणारी आहे. दुष्काळाच्या परिस्थितीत शेतकऱ्यांना दिलासा देण्यासाठी शासन आणि प्रशासनाकडून करण्यात येणाऱ्या उपाययोजनांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

मात्र, आर्थिक मदत ही संकटातून सावरण्याची एक महत्त्वाची पायरी असली, तरी दुष्काळावर कायमस्वरूपी मात करण्यासाठी पाण्याचे नियोजन, जलसंधारण आणि उपलब्ध जलस्रोतांचे संवर्धन यांना पर्याय नाही.

दिवाळीच्या काळात आपण घराची स्वच्छता करतो, रंगरंगोटी करतो, परिसर उजळवतो. परंतु, या सर्वांबरोबर आपल्या गावातील विहिरी, तलाव, नद्या आणि जलस्रोत यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पाणी ही केवळ नैसर्गिक संपत्ती नसून जीवनाचा आधार आहे. पाण्याशिवाय शेती, पशुपालन, उद्योग, आरोग्य आणि दैनंदिन जीवनाची कल्पनाही करता येत नाही.

पाण्याची उपलब्धता असताना त्याचा वापर सहजपणे केला जातो. पाणीटंचाई निर्माण झाल्यानंतर प्रत्येक थेंबाचे महत्त्व लक्षात येते म्हणूनच पाणी कमी पडल्यावर उपाययोजना करण्यापेक्षा पाणी उपलब्ध असतानाच त्याचे योग्य नियोजन करणे आवश्यक आहे.

सिंधुदुर्गसारख्या पावसाळी जिल्ह्यातही दुष्काळी परिस्थिती निर्माण होऊ शकते, ही बाब भविष्यातील जलव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचा धडा आहे. पाऊस किती पडतो, याबरोबरच पडलेले पाणी किती साठवले जाते, जमिनीत किती मुरवले जाते आणि त्याचा वापर किती कार्यक्षमतेने होतो, यावर जलसुरक्षितता अवलंबून आहे.

जलसंधारण म्हणजे पावसाच्या पाण्याचे योग्य नियोजन करून ते अडवणे, साठवणे आणि जमिनीत जिरवणे ही एक व्यापक प्रक्रिया आहे. वनराई बंधारे, जलतारा, नाला खोलीकरण, गाळ काढणे, विहिरींचे पुनर्भरण, शेततळी आणि पाणलोट क्षेत्र विकास अशा विविध उपाययोजनांमधून जलसंधारणाला बळ मिळते.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात लोकसहभागातून जलसंधारणाची लोक चळवळ उभी राहिली ही सकारात्मक बाब आहे. ग्रामपंचायती, लोकप्रतिनिधी, स्वयंसेवी संस्था, शेतकरी, युवक आणि नागरिक एकत्र आले, तर पाणीटंचाईच्या समस्येवर प्रभावीपणे मात करता येऊ शकते.

जलसंधारणाची कामे करताना अस्तित्वातील जलस्रोतांची देखभाल आणि दुरुस्तीही महत्त्वाची आहे. बांधलेले बंधारे टिकवणे, त्यातील गाळ काढणे, पाण्याचा प्रवाह योग्य ठेवणे आणि पाण्याचा अपव्यय टाळणे आवश्यक आहे. प्रत्येक गावाने आपल्या जलस्रोतांचे नियोजन केले, तर भविष्यातील पाणीटंचाईचा धोका कमी करता येईल.

जलसंधारणासाठी मोठ्या योजना आणि निधी आवश्यक असतो; परंतु पाणी बचतीसाठी प्रत्येक नागरिकाचा सहभाग महत्त्वाचा आहे. पाणी वाचवण्याची सुरुवात आपल्या घरापासून, शेतापासून आणि गावापासून करता येते.

दिवाळीच्या सणात नागरिकांनी पाणी बचतीसाठी काही साध्या, पण प्रभावी सवयी अंगीकाराव्यात. नळ सुरू ठेवून अनावश्यक पाणी वाहू देऊ नये. घरातील पाण्याची गळती त्वरित दुरुस्त करावी. वाहन धुण्यासाठी आणि अंगण स्वच्छ करण्यासाठी पाण्याचा आवश्यक तेवढाच वापर करावा. शक्य असेल तेथे पावसाचे पाणी साठवण्याची व्यवस्था करावी. बागकामासाठी आणि स्वच्छतेसाठी पुनर्वापर करता येणाऱ्या पाण्याचा उपयोग करावा.

शेतकऱ्यांनीही उपलब्ध पाण्याचा वापर नियोजनपूर्वक करणे आवश्यक आहे. पिकांच्या गरजेनुसार सिंचन करणे, ठिबक आणि तुषार सिंचनासारख्या पाणी बचत करणाऱ्या पद्धतींचा अवलंब करणे, जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी उपाययोजना करणे आणि पाण्याचा अपव्यय टाळणे यामुळे शेतीवरील पाण्याचा ताण कमी होऊ शकतो.

पाणी बचत ही केवळ उन्हाळ्यात किंवा दुष्काळाच्या काळात करायची गोष्ट नाही. ती आपल्या दैनंदिन जीवनाचा आणि संस्कृतीचा भाग बनली पाहिजे.

दिवाळीत आपण प्रत्येक घरात दिवा लावतो. अंधार दूर करून प्रकाशाची वाट निवडतो. यंदाच्या दिवाळीत पाण्याच्या संकटावर मात करण्याचा एक दिवा जलसंधारणाच्या रूपाने प्रत्येकाने आपल्या मनात प्रज्वलित करावा.

शासनाकडून मिळणारा आर्थिक दिलासा, प्रशासनाच्या उपाययोजना आणि नागरिकांचा सक्रिय सहभाग या तिन्हींच्या समन्वयातून दुष्काळी परिस्थितीवर मात करण्याचा मार्ग अधिक सक्षम होईल. पाण्याचे योग्य नियोजन, जलस्रोतांचे संवर्धन आणि पाणी बचतीची सवय यांमुळे भविष्यातील पाणीटंचाईचा धोका कमी करता येईल.

आज आपण पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपला, तर उद्याच्या पिढ्यांना पाण्यासाठी संघर्ष करावा लागणार नाही. दिवाळीच्या प्रकाशात जलसंधारणाचा संकल्प करूया. पाणी अडवूया, पाणी जिरवूया आणि पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवूया.

दुष्काळाच्या संकटात एकमेकांना आधार देत, पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचे मोल जपत, जलसमृद्ध सिंधुदुर्गाच्या निर्मितीसाठी एकत्र येणे हीच यंदाच्या दिवाळीची खरी प्रेरणा आणि जलसंधारणाच्या दिशेने टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल ठरेल असा आवाहनपर सदिच्छा संदेश जिल्हा प्रशासनाच्या वतीने जिल्ह्यातील नागरीक व ग्रामस्थांना देण्यात आला आहे.